B. Bài viết của Lucien Bauno
Đăng trên Avenir du Tonkin số ra ngày 4. 1. 1907
Tôi đã ba lần trao đổi về quốc ngữ với các độc giả của Avenir quan tâm đến các vấn đề thuộc ngôn ngữ học. Là một người học tiếng Annam không vụ lợi, tôi chỉ có thể nói phớt qua về vấn đề, không dám đi sâu như ông Cadière đã làm trong năm bài báo được đăng mới đây, ngay trên tờ báo này, và hẳn là đọc giả người Annam đã đọc một cách thích thú thực sự. Tôi rất vui khi nhận thấy, về đa số các điểm tranh cãi, tôi đã thấy mình đúng khi ủng hộ truyền thống chống lại các nhà canh tân.
Theo các ông Chéon và Cadière, â diễn tả một âm vòm mềm vốn không thể được diễn tả bằng ê; lẫn lộn trong một phụ âm duy nhất j hai âm dz và g là một sai lầm, dz vốn là một âm răng chứ không phải một âm ngạc; còn viết koa thay cho qua là một kiểu dùng từ phản quy tắc: đó là điều tôi không ngừng nói đi nói lại.
Mặt khác, người ta không thể đưa ra một phản bác có tính khoa học chống lại việc thay thế d bằng dz, k bằng c, j bằng g, z bằng d không có gạch ngang.
Tuy nhiên, có hai điểm mà tôi không thể nào đồng ý với các kết luận của Hội đồng Cải cách Học chính địa phương cũng như của Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp. Đây là một ý kiến hoàn toàn có tính cá nhân tôi muốn trình bày và hẳn là xuất phát từ môi trường Bắc Kỳ, nơi tôi đuợc bố trí, cũng như ý kiến của ông Cadière chịu ảnh hưởng của các phương ngữ Nam Kỳ. Quả là ngạo mạn khi một mình đi ngược lại các kết luận của những vị quá ư là uyên bác, nhưng vì tôi có truyền thống của tôi, nên tôi cũng sẽ lên tiếng.
Đó là vấn đề về y và về q.
Trước hết là tại sao lại cứ khăng khăng dành cho y giá trị của một bán nguyên âm i? Chắc chắn không phải vì mục đích để Pháp hóa. i trong tiếng Pháp không có một bán nguyên âm nào ngoài nó. Ví dụ: tien, lieu. (So sánh với các từ Annam liêng, tiêng, được đề nghị viết thành lyêng, tyêng)! Ngược lại y ở đây không hề là nguyên âm duy nhất: ở đây, nó chỉ chấp nhận ba âm: âm của i phụ âm ở đầu các từ yatagan; âm i nguyên âm ở giữa: Babylone; – âm i kép ở giữa các từ sau một nguyên âm: pays, và chúng ta nên để ý là chính cái giá trị sau cùng này mới là giá trị, duy nhất, đã được Hội đồng xét lại việc viết tiếng Pháp chấp nhận. Nhưng như vậy, người ta đã nói gì với chúng ta về y bán nguyên âm của i? Tại sao không tạo ra những bán nguyên âm a trong lia, kia, trong đó âm của nguyên âm này được làm dịu đi rất nhiều đến độ với các từ này không hợp vần với la và ka, mà là với li và ki? Tại sao không phải là một bán nguyên âm ê trong lêu?- o trong hoa?- u trong luân?- u (Pháp) trong thua?
Chắc chắn là các nhà cải cách của chúng ta đã đi sai đường khi muốn phân biệt qua cách viết hai nguyên âm có hai âm giống hệt nhau, nhưng có trường độ khác nhau. Các nhà sáng chế ra chữ quốc ngữ cổ truyền có thể đã có lý hơn khi chấp nhận hai chữ cho hai âm khác nhau? i cho âm điếc và y cho âm sắc hay hai i không phân biệt dài hoặc ngắn.
Chúng ta hãy lấy, chẳng hạn, các nguyên âm đôi ai, ui, ay và uy. Chúng ta phân biệt rõ ràng hai i điếc và y cao, chứ không phải các âm giống nhau, như người ta nói với chúng ta. Thử lấy các từ tương đương trong tiếng Pháp: ail, ébloui, aie và oui, các bạn có thấy sự khác biệt không? Liệu có thể nói i trong ai đọc như i trong ui và y trong ay như y trong uy? Không. Bạn hãy đọc bốn nguyên âm đôi trên đây bằng cách đánh dấu ngã lên trên, khi tách ra, bạn sẽ có hai ngữ điệu được tạo nên bởi dấu ngã này, đối với ai là à-ái, đối với ui là ù-i, đối với ay là à-i hay ai-i, đối với uy là ùy- i. Dầu vậy, chắc chắn âm i là âm điếc trong hai trường hợp đầu và đôi hay cao trong hai trường hợp cuối, đó là điều các nhà sáng chế ra chữ Quốc ngữ đã hiểu khi sử dụng hai dấu ghi, và sẽ là vu oan cho họ khi gán cho họ ý định, vì lý do điều chỉnh âm của nguyên âm đi trước, thay đổi nguyên âm đi sau. Thật ra trong các nhóm ai và ui, ay và uy không chỉ các nguyên âm đầu mà cả các nguyên âm cuối cũng khác nhau. Chỗ kia là a và u dài với i điếc, chỗ này là a và u bán nguyên âm với y cao hay kép. Liệu người ta có thể đặt trên a và u gắn chùm với y dấu của âm ngắn, dĩ nhiên rồi, nhưng có cần thiết không? Quy tắc về vị trí không đủ sao? Theo ý tôi, người ta đã lầm khi muốn tạo ra sự khác biệt về cách viết mỗi âm và mỗi sắc thái. Người ta sẽ đi tới chỗ làm ra một thứ chữ quốc ngữ phức tạp đến độ chẳng tài nào viết hoặc lần ra được. Nếu a luôn luôn ngắn trước u, ch, nh vv., thì việc gì phải đánh cho nó cái dấu ngắn? Nếu o luôn luôn ngắn trước a, c, p, t, tại sao lại phải đánh dấu cho nó? Đối với các chữ khác cũng vậy. Chữ quốc ngữ đã có quá nhiều dấu, nhiều chấm và nhiều dấu hiệu!
Vậy để tóm tắt điểm thứ nhất này, việc thay thế i bằng y và y bằng i, như Trường Viễn Đông Bác cổ mong muốn thật chẳng hiển nhiên chút nào và trong mọi trường hợp, chẳng khoa học hay mang tính cách Pháp hơn, hay thay y ở cuối bằng i với dấu mũ như Hội đồng Cải cách Học chính địa phương đã quyết định.
Giờ đây chúng ta hãy bàn về các vấn nạn làm động cơ cho việc loại bỏ chữ q. Người ta buộc tội những người sáng chế chữ quốc ngữ cổ truyền là đã “thiếu logic” khi chấp nhận hai chữ k và q để diễn tả một phụ âm ngạc duy nhất. Chúng ta có thể lưu ý là cũng lời trách cứ này, nếu có cơ sở, cũng áp dụng cho tiếng Pháp. Nhưng thực ra, k và q đã chẳng khác nhau về cách đọc hay sao? Cùng với các nhà ngữ pháp học gần đây nhất, tôi không ngần ngại trả lời là có. k diễn tả âm ngạc nổ đọc trong họng, q là âm vòm mềm. Ở đây có một sắc thái không thể phủ nhận. Chữ Quốc ngữ cổ điển nhìn nhận sắc thái này trong cách viết của nó; nhưng thứ kuốk ngữ cải cách đã lẫn lộn. Khoa học đứng về phía nào?
Mặt khác, việc duy trì chữ q là cách thức duy nhất, vừa thực tiễn, vừa khoa học để diễn tả một loạt âm qua, quan vân vân. Chúng ta chấp nhận cách viết koa, nhưng đây là một cách dùng phản quy tắc. Quý vị trách chữ quốc ngữ, – nhưng là trách sai như chúng ta đã thấy- về việc sử dụng hai dấu cho cùng một âm, và quý vị tìm cách thay thế bằng hai cách viết cho một từ duy nhất! Qua sẽ viết là koa hay kua tùy theo dấu! Nhưng một người Annam không bao giờ chấp nhận một sự bất thường như vậy! Đây là câu chuyện về cái xà và cọng rơm!
Cùng với Trường Viễn Đông Bác cổ, chúng ta sẽ viết kwa thay cho qua! Chẳng hơn gì, và vì hai lý do: thứ nhất k và q là và phải là khác nhau, thứ hai, w không diễn tả đúng âm u trong qua, âm vòm mềm và khác với âm của u trong kua gần giống ou trong các từ tiếng Pháp cou và gout (trên u có dấu mũ). Cả ở đây nữa, người ta thấy dấu hiệu về sự bận tâm của các nhà Đông phương học thông thái muốn phân biệt về cách viết bán nguyên âm u trong qua và nguyên âm u trong kua. Nhưng sự khác biệt tinh tế này đã chẳng được quy tắc về vị trí diễn tả một cách đầy đủ và khá khoa học rồi sao? u âm môi kêu đáp ứng cho k, u điếc hay vòm mềm đáp ứng cho q.
Hơn nữa, quý vị không thấy rằng, với lý do loại bỏ một điểm dị thường, quý vị lại chấp nhận một điểm dị thường khác đó sao? Quý vị không muốn có hai chữ để diễn tả một âm ngạc, nhưng quý vị lại chấp nhận tới hai, u và w cho một âm u duy nhất! Quý vị đừng nói với tôi rằng một là nguyên âm và một là bán nguyên âm. Tôi xin trả lời quý vị trước hết là không có nguyên âm nào của bảng chữ cái lại có dấu phân biệt để diễn tả bán nguyên âm của mình, và chẳng có lý do gì để vi phạm quy tắc này vì chữ w cả, – và quý vị lấy quyền gì để lẫn lộn hai chữ được các nhà ngữ pháp học xem như thực sự khác nhau?
Bởi vậy, tôi thấy mình có quyền để kết luận rằng các kết hợp mà các nhà cải cách đưa ra để thay thế y và q là không thế chấp nhận được về mặt khoa học. Đây không phải là một bước tiến, mà là một bước lùi thì có.
Nếu người ta cứ bám vào các thay đổi tôi kể trên đây khi bắt đầu, tức d trong tiếng Pháp thay vì d có gạch ngang, r thay vì d không có gạch ngang, j thay vì g, k thay vì c, những thay đổi được mọi người chấp nhận, thì một đại diện người bản xứ sẽ chẳng lên tiếng giữa Hội đồng Bảo hộ, những lời phản đối, như chúng ta biết. Những người được bảo hộ của chúng ta là những người bảo thủ do tính khí: họ không quen, như chúng ta, thay đổi các chương trình cũng như các bộ. Với họ, tôi nghĩ rằng hiện nay, không thích hợp để thực hiện các cải cách được mọi người chấp thuận, và đó là những cải cách người ta vừa đọc trên đây. Còn về những cải cách chưa có được sự thống nhất ý kiến, vì trong các “phe” khác nhau, người ta thấy đều có những người am tường ở trình độ ngang nhau, và mặt khác, sự việc không có gì cấp bách, chúng ta nên gác lại sau này và duy trì cách viết cổ điển vào lúc này.
Khi có sự thỏa thuận, chúng ta sẽ tính.
Lucien Bauno
5. Hội đồng Cải cách Học chính Nam Kỳ Khóa họp năm 1906
Trích biên bản phân tích phiên họp ngày 23.11.1906
Việc cải cách chữ quốc ngữ đã được đưa ra tìm hiểu. Hội đồng Cải cách Học chính Đông Dương, để Pháp hóa, hợp thức hóa, đơn giản hóa chữ quốc ngữ, trong phiên họp ngày 20. 4, đã đưa ra một số điều chỉnh nhỏ để Hội đồng Cải cách Học chính địa phương xem xét.
Ông Boscq không nghĩ rằng Hội đồng, được thông báo một cách quá muộn và không có tài liệu, có thể có được một cuộc thảo luận quan trọng như vậy, ngoài ra, ông còn cho rằng quả là thiếu khôn ngoan khi muốn ấn định trên Nam Kỳ một cuộc cải cách được thực hiện tại Bắc Kỳ.
Ông Cương đồng ý với ý kiến này và muốn duy trì chữ quốc ngữ hiện tại.
Ông Assan-Achou nói “Trước khi bàn luận vào các chi tiết của vấn đề, tôi yêu cầu trước tiên Hội đồng nên đưa ra ý kiến về dự án này: Nam Kỳ có nhu cầu tiến hành một cuộc cải cách chính tả cho chữ quốc ngữ không? Từ ba mươi năm nay, cách viết này đã thịnh hành tại Nam Kỳ và cả một hệ thống tài liệu đã được ấn định dưới hình thức này. Việc áp dụng biện pháp được đề nghị hẳn sẽ dẫn đến một sự xáo trộn lớn trong thói quen tri thức của tất cả những người -mà con số không phải là nhỏ- đã quen với cách viết này.
“Đối với Bắc Kỳ, vốn đang ở vào thời kỳ đầu, khi chưa có một cuốn sách nào được viết ra, chúng tôi hiểu rất rõ là người ta muốn hoàn chỉnh tối đa dụng cụ trước khi đưa nó ra sử dụng, và người bản xứ không mấy quan tâm tới việc bảng chữ cái được hình thành bằng cách này hay bằng cách nọ.
“Ở đây, tôi e rằng nếu đưa ra hỏi ý kiến của người bản xứ, họ sẽ chống lại mọi điều chỉnh không phải vì họ bảo thủ, cũng không phải vì họ nghĩ rằng chữ quốc ngữ không còn có thể cải tiến thêm, mà vì họ đã sử dụng chữ quốc ngữ cho đến hiện tại mà không thấy vướng mắc, họ không hiểu tại sao người ta lại gây rối cho họ trong thói quen của họ, trong khi các thể chế hành chính của chúng ta đã làm họ lúng túng không ít. Chỉ nay mai thôi, họ sẽ không còn có thể đọc sách, thư luân lưu, đọc trát, các từ chẳng còn hình dạng quen thuộc. Họ chẳng còn có thể nhận ra chúng”.
Ông Chủ tịch “Chúng ta có thể nghĩ rằng chữ quốc ngữ hiện nay khó hiểu? Tất cả những ai đã bắt đầu việc nghiên cứu này đều sẽ nói với chúng ta rằng họ rất thích hợp với cách viết này và chỉ vài ngày học là đã đủ cho họ…
Tôi hiểu rằng chữ quốc ngữ có khả năng biến đổi như tất cả các chữ viết khác, nhưng tôi mong muốn rằng sự điều chỉnh sẽ diễn ra qua sử dụng trước khi trở thành bắt buộc: việc sử dụng là người thầy duy nhất trong lĩnh vực này”.
Ông Assan-Achou “Vả lại, các sự điều chỉnh được đưa ra có cho thấy sự cần thiết cấp bách và tính cách hiển nhiên rõ ràng khiến mọi người đều có thể chấp nhận ngay? Tôi xin nhắc lại, và ở đây tôi dựa vào chứng từ của ông Chủ tịch Thượng Hội đồng Cải cách, rằng các sự điều chỉnh này chỉ được chấp thuận tại Bắc Kỳ sau một cuộc tranh cãi gay gắt. Phải sau hai hay ba buổi họp mới có được một đa số ủng hộ. Những điều chỉnh vốn được xây dựng trên những nền tảng không mấy chắc chắn, lấy những xác tín không mấy vững vàng để làm điểm tựa, cần phải được xem xét và đón nhận với một sự thận trọng tối đa.
Là những đại biểu của Nam Kỳ tại hội nghị loại này về nền Học chính địa phương, chúng ta tránh không đứng về một phía nào trong cuộc tranh luận. Một mặt, tôi không thể đi ngược lại các nguyên tắc thuộc ngữ văn học do các bậc thầy trong ngành đưa ra, mặt khác, tôi cũng thấy trước sự xáo trộn tiếp theo sau việc tôn phong chữ quốc ngữ khi muốn đưa nó vào hàng ngũ các ngôn ngữ khoa học. Tôi thấy việc chữ quốc ngữ, nhờ sự biến chuyển của nó, có thể được đọc bởi một nhà ngữ văn học thậm chí không biết tiếng Annam là thích hợp, nhưng tôi cũng nghĩ tới các địa bộ, sổ hộ tịch, giấy chứng nhận quyền sở hữu viết bằng chữ quốc ngữ hiện nay, qua đó chứng thực một sở hữu nhà nước đáng được trân trọng.
Do đó, thưa quý vị, với một chút dè dặt, chúng ta xin dành lại cho Bắc Kỳ, nhưng chính quý vị cũng phải đưa ra ý kiến về điểm này:
Tại Nam Kỳ, chúng ta có nhu cầu tiến hành một cuộc cải cách chữ quốc ngữ không? Một cuộc cải cách chữ quốc ngữ có cần thiết hay có ích lợi tại Nam Kỳ hay không?
Ông Cương: “Các thừa sai người Pháp và Bồ Đào Nha tại Annam thế kỷ XVI đã tìm cách Latin hóa cách viết của xứ này vì nhu cầu của việc thi hành chức vụ linh mục của họ. Họ đã nhờ, một cách hoàn toàn tự nhiên, sự giúp đỡ của các linh mục bản xứ mà chính họ đã đào tạo. Những người này xuất thân từ tỉnh Nghệ An. Vùng công giáo đầu tiên được thiết lập là vùng Cái Đoài trong tỉnh này. Quốc ngữ tiên khởi, thuần túy nhất, được sử dụng một cách giới hạn tại các họ đạo và chỉ phát triển thực sự tại Nam Kỳ từ ngày Pháp chiếm Nam Kỳ. Sau năm mươi năm hiện hữu, nó đã trở thành chữ quốc ngữ của chúng ta chứ không còn là một cách phiên âm, và với danh nghĩa này, tôi xin Hội đồng bỏ phiếu giữ nguyên tình trạng statu-quo, thuần túy và đơn giản vậy thôi.”
Ông Foucher hỏi ông Cương là ông này có tìm hiểu một điểm điều chỉnh nhỏ nào đó do Hội đồng triển khai trước khi yêu cầu bác dự án hay không.
Ông Cương xem xét đến sự điều chỉnh đầu tiên có nội dung thay ây bằng éi.
“Nơi các dân tộc châu Âu, ông nói, có một bảng chữ cái chung, nhưng các dấu của bảng chữ cái này không có cùng giá trị nơi tất cả các nước. u của người Anh có ba âm khác nhau, â của chúng ta có một giá trị ước lệ do quá trình sử dụng đáp ứng tất cả các nhu cầu của chúng ta và tôi nghĩ là chẳng cần phải thay thế bằng một giá trị ước lệ khác. Tôi xin nói thêm là các điều chỉnh mà Hội đồng thông qua thật ra không có mục đích nào khác là phiên âm các khiếm khuyết trong cách đọc của người Bắc Kỳ, vốn như những người bản xứ ở Chợ Lớn, trong ngôn ngữ của họ, đã tìm cách bắt chước người Hoa mà họ có dịp tiếp xúc trong buôn bán hàng ngày và làm sao để người Hoa hiểu họ nói gì là điều chỉ có lợi cho họ.
“Chẳng hạn, ch đã thay thế tr của tiếng Annam và Trăm được đọc là Châm trong tiếng Annam – Trung Hoa.
Nếu chúng ta đồng ý là ngôn ngữ tòa giảng và sân khấu là ngôn ngữ trong sáng nhất của một dân tộc thì chúng tôi, những người Annam, chúng tôi yêu cầu dành cho chữ quốc ngữ cái vinh dự này và khẳng định rằng ngôn ngữ Nam Kỳ là ngôn ngữ cổ điển của triều đình Annam, của sân khấu và với danh nghĩa đó, không nên có những điều chỉnh để trở nên phù hợp với ngôn ngữ Bắc Kỳ”.
Nguyên tắc của cải cách chữ quốc ngữ đã được đặt ra. Một cuộc tranh luận đã diễn ra giữa các ông Cappe, Assan-Achou và Maspero vốn chấp nhận và các ông Bocsq và Cương bác bỏ vì sợ rằng việc cải cách sẽ đem lại những nghi ngờ, do dự trong việc làm giấy tờ và do đó dẫn đến các vụ kiện tụng.
Ông Maspero “Quả là đáng tiếc khi loại bỏ nguyên tắc về tính có thể được hoàn thiện hóa của chữ quốc ngữ, không có gì là hoàn hảo cả, mọi thứ đều có thể được làm cho tốt hơn, và nếu chúng ta bác bỏ nguyên tắc này, chúng ta sẽ liều mình bị đánh giá là phá rối một cách cố chấp, dấu hiệu của tâm ý hẹp hòi.
Do đó, tôi yêu cầu ông Chủ tịch cho bỏ phiếu kiến nghị sau đây:
Hội đồng Cải cách Học chính Nam Kỳ chấp nhận nguyên tắc về việc nghiên cứu một sự điều chỉnh chữ quốc ngữ, nhưng nghĩ rằng việc nghiên cứu này, được thực hiện với tinh thần đơn giản hóa và tiến tới gần tiếng Pháp chỉ có thể được thực hiện tốt bởi Hội đồng Cải cách Học chính Nam Kỳ và trong bất cứ trường hợp nào cũng không được áp đặt một cách gấp rút”.
Thỉnh nguyện này đã được mọi người thông qua.
Một tiểu ban phụ trách công việc này đã được thành lập tức khắc và gồm các ông:
Maspero: Chủ tịch
Và các thành viên: Assan-Achou, Bocsq, Trung, Cương, Tuan.
Dĩ nhiên tất cả các thành viên của Hội đồng đều có thể tham gia các công việc của tiểu ban này khi họ ở Sài Gòn.
Mặt khác, theo đề nghị của ông Trung, báo Journal officiel sẽ thông báo rộng rãi để dân chúng biết là có một cuộc điều tra được tiến hành nhằm tìm hiểu các điều chỉnh áp dụng cho chữ quốc ngữ hiện tại và Tiểu ban phụ trách việc tìm hiểu này sẵn sàng tiếp nhận và xem xét tất cả các ý kiến.
Ông Foucher mong muốn Hội đồng Cải cách Học chính Nam Kỳ chuyển các kết luận của mình lên Hội đồng Cải cách Học chính Đông Dương vào kỳ họp tới.
Hội đồng hứa là sẽ thực hiện mong muốn của ông.
Trích Tập san Hiệp Thông / HĐGMVN, Số 110 (tháng 1 & 2 năm 2019)