I- Tri thức luận Platon
Như triết gia Johannes Hirschberger nhận định “Nói về Platon có nghĩa là nói về học thuyết “Những lý tưởng” nhưng người ta chỉ tiến gần lại với học thuyết “Lý tưởng” khi khởi đầu từ quan điểm của “Sự chân” (LTN – LSTHTP II).
Tại sao tiến gần lại với học thuyết “Những lý tưởng” lại phải khởi đầu từ quan điểm của sự chân? Lý do chẳng có gì khó hiểu đó là vì trong quan điểm của Platon “Những Lý Tưởng” chính là Sự Chân và ngược lại Sự Chân là những Lý Tưởng. Một khi đã hiểu như thế thì Tri thức luận cũng là một với học thuyết “Những Lý Tưởng” bởi lẽ cả hai cùng nhắm đến việc xác định thế nào là thực tại hay hữu thể tức “sự chân”.
Thông qua các cuộc đối thoại giả tưởng giữa Socrate với Théetète và Sophiste. Platon đã đưa ra quan điểm của mình về tri thức. Theo ông giác quan không được kể là tri thức bởi lẽ đối tượng của chúng chỉ là những gì rời rạc thất thường khi có lúc không hoặc lúc mạnh lúc yếu “Mỗi cảm giác, mỗi hình dạng của mỗi lúc khác nhau của mỗi cá nhân là những gì luôn đổi khác. Nếu lấy đó làm tiêu chuẩn cho thực tại thì có thể nói là thực tại hiện hữu nữa không hay không gì hiện hữu không còn gì tồn tại, phải nói mọi sự đều biến dịch” (LS TH TPII).
Nếu giác quan không phải tri thức bởi đối tượng của chúng toàn là những cái biến dịch rời rạc thay đổi thất thường. Vậy cái chi mới được kể là tri thức? Trong đối thoại Phédon. Platon xác định lý trí chính là tri thức “Chân lý không thể lãnh hội bằng những giác quan thể xác mà duy bằng lý trí, chi quan năng ấy mới lãnh hội sự vật như chúng là thực sự” (LSTHTPII).
Thế nào là lãnh hội sự vật như chúng là thực sự? Đó là nhìn nhận sự vật trong yếu tính của chúng. Người bình thường chúng ta khi nhìn sự vật chỉ thấy chúng có đó mà chẳng hề thắc mắc suy tư. Nhưng với triết gia thì khác họ muốn biết đến tận căn nguồn vạn vật. Vì sao mà nó có, nó có như thế nào? Cái có mà người thường nghe nhìn đụng chạm ấy không thể thỏa mãn triết gia bởi chúng tuy có đấy nhưng liền mất đấy. Có mà liền mất gọi là biến dịch mà biến dịch lại đồng nghĩa với hư vô.
Bởi chưng triết không đời nào chấp nhận hư vô thế nên tất cả nỗ lực là tìm cho ra cái chi thường tồn bất dịch cái ấy Tri thức luận Platon gọi là “những Lý Tưởng”.
Thế nào là Lý Tưởng? Xénocrate đưa ra định nghĩa “Lý Tưởng được coi như mô phạm cho những sự vật mà sự cấu thành của chúng đã được ghi trên bản tính của chúng tự đời đời” (LTN. LS THTP II).
Khi nói “Lý Tưởng” là nguyên nhân mô phạm thì cũng có nghĩa đó chính là bản thể của mọi sự vật. Bản thể trong quan niệm của Platon là một cái gì đó mang tính hoàn toàn đơn nhất vững chắc và luôn đồng tính với chính mình. Bản thể ấy còn được coi như một thứ Thực Tại tuyệt đối là nguyên lý nền tảng của vạn vật. Chúng không lệ thuộc vào bất cứ cái gì khác mà mọi sự vật lại lệ thuộc nó.
Với nghĩa bản thể như thế thì “Những Lý Tưởng” tất nhiên phải có tính phổ biến. Nghĩa là để có thể làm nguyên nhân mô phạm cho bất kỳ sự vật nào thời lẽ đương nhiên nó không thể là một trong các sự vật đó được. Một con ngựa vằn chẳng những không thể làm nguyên nhân mô phạm cho những con vật khác loài như heo bò… nhưng cũng không thể cho ngựa trắng, ngựa đen…
Để có thể làm mô phạm thì đó không phải một con ngựa đặc thù cá biệt nào mà chỉ có thể là một con ngựa chung chung, ngựa phổ quát và dĩ nhiên cái gọi là ngựa phổ quát này không thể có trong thực tế. Một khi ngựa phổ quát không có trong thực tế thì nó có thể có ở đâu nếu không phải ở trong đầu óc của con người hay nói cách khác ngựa phổ quát không phải là một con ngựa bằng xương bằng thịt mà chỉ là một ý niệm về ngựa.
Nếu ngựa phổ quát chỉ là một ý niệm về ngựa thì với cái gọi là Lý Tưởng sự thiện sự mỹ cũng thế, cũng chỉ là ý niệm. Theo như tri thức luận Platon cho biết thì những nhân đức như khiêm nhường, bác ái, trong sạch… vẫn có những nét đặc thù hơn kém vậy thì chúng cũng cần phải có một mô phạm tối cao làm nền tảng là sự thiện tuyệt đối, sự mỹ tuyệt đối đơn nhất và luôn đồng tính với chính mình.
Dù trong phạm vi sự vật hữu hình hay siêu hình thì “Những Lý Tưởng” thực chất chỉ là những ý niệm. Chính bởi đó mà triết Platon mới được gọi là Duy Niệm. Mặt khác tuy chỉ là ý niệm nghĩa là chỉ có ở trong đầu óc của con người thế nhưng trong quan niệm của Platon chúng lại là những thực tại có thực và hiện hữu ở bên ngoài con người. Bởi đó mà triết Platon cũng còn được gọi là Duy Thực có nghĩa “Những Lý Tưởng” không phải những ý niệm suông mà là thực tại.
Với tính chất duy thực này triết học Platon đương nhiên đã tách biệt thành ra hai thế giới đối lập. Một bên là thế giới của yếu tính tức “Những Lý Tưởng” một bên là thế giới giác quan. Một bên là thế giới hằng cửu bất dịch của bản thế giới. Một bên là thế giới hữu hạn biến dịch của hiện tượng giới.
Chia cắt bản thể hiện tượng thành có hai thế giới đối lập điều này khiến cho Tri thức luận Platon đã bị chính môn đệ là Aristote phê phán nặng nề với lập luận hết sức xác đáng rằng “Khi cho“ Những Lý Tưởng” tách biệt khỏi thế giới giác quan thì nó không thể là nguyên lý giảng nghĩa thực tại của vạn vật vì làm thế nào mà nó có thể là nguyên nhân cho một sự vật khác nếu nó tách biệt với sự vật ấy…” (LTN sđd). Để có thể làm nguyên nhân thì không thể tách biệt mà cần phải nội tại trong vật, thế nhưng thế nào là nội tại trong vật?