III- Tri thức luận St Thomas D’aquin
Có thể nói triết học Hy Lạp ngay sau Aristote đã bước vào thời suy tàn và rồi sẽ có thể chấm dứt hẳn nếu nó không được Giáo hội vào thế kỷ 13 mà cụ thể là St. Thomas thâu nhận như là một triết lý hợp lý duy nhất đến nỗi triết gia thành Stagirite này đã trở thành thế giá tương tự như một đấng giáo phụ.
Sự du nhập triết Aristote vào Tây Phương diễn ra lẻ tẻ từ khá lâu khoảng thế kỷ sáu (SCN) thế nhưng phải cho đến thế kỷ 13–14 thì toàn bộ các tác phẩm của Aristote mới được dịch và phổ biến. Những bản dịch của những triết gia Hồi giáo như Avicenne (980–1037) và Averroès (1126–1198) triết học Aristote thoạt đầu đã xuất hiện dưới mắt Giáo hội thời đó như là một thứ học thuyết không những hàm hồ lại còn nguy hiểm. Tính chất nguy hiểm ở ngay cội nguồn xuất phát của nó. Trước hết Aristote là kẻ vô giáo sau nữa học thuyết của ông lại được các môn đệ của Mahomet bảo hộ và truyền bá. Do bởi nhận thức được mối nguy hiểm lớn lao này thế nên “vào năm 1210 TGM Sens và nhiều Giám mục khác nhóm họp Công đồng tại Paris đã lên án và cấm đọc Aristote và những tác phẩm về Thiên nhiên học của ông vào năm 1209 và Siêu hình học của ông vào năm 1215” (LTN. Sđd).
Mặc dù có những phản ứng như vậy nhưng cuối cùng Giáo hội mà cụ thể là Đức Giáo Hoàng Léon XIII vào năm 1870 trong Thông điệp Oeterni Patris đã phát ra mệnh lệnh hầu như cưỡng bách phải giảngdạy triết học Aristote trong tất cả các tổ chức Công giáo như một triết lý hợp lý duy nhất.
Lý do tại sao khiến Giáo hội ban đầu thì chống về sau lại chấp nhận cách nồng nhiệt như thế? Nguyên do cũng là bởi không ngoài cái nhu cầu cấp thiết muốn làm cuộc dung hoà giữa đức tin và lý trí.
Đức tin thuộc lãnh vực tôn giáo còn lý trí thuộc triết học. Giữa tôn giáo và triết học là hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau, một đàng là lòng tin một đàng là sự giải nghĩa. Để giải nghĩa tất nhiên là cần phải biết, không biết làm sao giải nghĩa. Thế nhưng nếu đã biết rồi thì có cần gì phải tin?
Tôn giáo và triết học quả thật khác biệt nhau như thế. Vậy tại sao Giáo hội lại nhất thiết cứ phải tìm cách dung hòa? Lý do sâu xa và cũng duy nhất đó là bởi tiên vàn đã chấp nhận con đường Có tức Hữu thể học. Nói rằng có thì ở đây dù cái có ấy có là toàn thể vũ trụ vạn vật cũng là có vật. Một khi mà vật (thể) đã có thì tất nhiên phải có cái nguyên nhân sinh ra vật. Chính ở nơi gọi là nguyên nhân sinh ra vật này mà tôn giáo và triết học gặp (dung hòa) nhau. Trong tôn giáo khi tìm cách giải nghĩa về căn nguyên và trụ vạn vật người ta gọi đó là Thần học là Đệ nhất triết học là khoa học Thánh (Sacra Doctrina). Xưa nay thần học chẳng vẫn được định nghĩa là khoa đào sâu tìm hiểu mầu nhiệm Thiên Chúa là gì?
Mục đích tri thức luận St. Thomas được sử dụng để giải thích mầu nhiệm Thiên Chúa và Ngài chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi Aristote. Điều ấy không ai có thể phủ nhận, tuy nhiên ảnh hưởng ấy lại không máy móc mà mang tính chất hoàn toàn sáng tạo. “Trước St Thoma d’ Aquin quan niệm Hữu Thể của Parmenide cả của Platon và Aristote đều chỉ được hiểu là vật thể (ens = étant) tức là yếu tính hay bản thể. Trái lại chỉ một mình St Thomas đã quan niệm Hữu Thể là hiện hữu (Esse) hay đúng hơn là “Tác động hiện hữu” (actus essendi hay existendi) (LTN-Sđd).
Quan niệm Hữu Thể trong triết học Hy Lạp là vật thể chỉ riêng với St Thomas mới là Hiện Hữu và Hiện Hữu đây tức là Đấng Thiên Chúa Hằng Hữu cũng được gọi là Tác Động Thuần Túy (Acte Pure). Toàn bộ tri thức luận St Thomas được sử dụng để chứng minh cho sự hiện hữu của Thiên Chúa thông qua năm con đường (quinque viae) sau đây:
1- Nguyên Lý Đệ Nhất Động Cơ
Tất cả những gì chuyển động hoặc biến dịch đều phải được chuyển động do một cái gì khác với nó tức bởi một động cơ có thể đẩy nó từ một trạng thái tiềm thể sang trạng thái hiển thể. Tuy nhiên không thể từ động cơ này đi lên động cơ khác đến vô hạn được (non regress ad infinimum). Bởi vậy nhất định là phải dừng lại ở một Đệ Nhất Động cơ nào không thể bị động bởi một động cơ nào và Đệ Nhất Động cơ ấy ta phải chấp nhận đó chính là Thiên Chúa.
2- Nguyên Lý Nguyên Nhân Tác Động
Cũng như sự chuyển động bất cứ một vật gì cũng không thể nào tự nó mà cần phải nhờ đến sức tác động của cái khác. Về nguyên nhân cũng thế ta xem cái gì cũng có nguyên nhân nhưng không thể đi lên mãi mãi vô hạn từ nguyên nhân này lên nguyên nhân khác được mà phải dừng lại ở cái nguyên nhân đầu tiên cũng gọi là nguyên nhân tác thành. Ta gọi nguyên nhân ấy là Thiên Chúa.
3- Nguyên lý khả thể và tất yếu
Cái khả thể (cái có thể có) là cái gì ngẫu nhiên có cũng được mà không có cũng được. Bởi đó mà nó (cái khả thể) đối lập với cái tất yếu là cái gì bó buộc phải có những cái khác mới có thể có được. Mặt khác cái khả thể không có được hiện hữu tức yếu tính của nó đó được chỉ là nhờ ở nguyên nhân tác thành tức là một nguyên nhân tất yếu. Nguyên nhân tất yếu ấy chính là Thiên Chúa.
4- Nguyên lý tương đối và tuyệt đối
Trong vạn vật nhận thấy có sự khác nhau cái này tốt hơn, đáng giá hơn… Nếu chỉ có toàn những cái tương đối như thế thì không thể lấy cái chi để mà làm chuẩn mực. Chính bởi vậy mà phải có một cái gì đó tuyệt đối Chân Thiện Mỹ, cái đó gọi là Thiên Chúa.
5- Nguyên lý chủ đích
Trong vạn vật thấy muôn sự muôn vật tuy không có ý thức cũng như chẳng có suy tư nhưng xem ra chúng tự nhiên hướng về một chủ đích nào đó như đã được tiền định cho chúng. Ví dụ như hạt táo tự nhiên phải trở thành cây táo, quả trứng gà phải nở ra con gà… Ngay cả loài người có tự do và thông minh cũng đương nhiên hướng về chủ đích tối cao là Chân Thiên Mỹ. Nếu muôn sự muôn vật và cả con người nữa luôn hướng về chủ đích mà lại chẳng có chủ đích nào để hướng về thì vô lý quá. Bởi thế cho nên tất nhiên là phải có chủ đích tuyệt đối là Thiên Chúa để muôn vật hướng về.
Cả năm chứng lý trên đây được đưa ra để chứng minh cho sự hiện hữu Thiên Chúa. Tuy nhiên như lời triết gia E. Gilson một nhà Thomisme nổi tiếng cho biết thì “Chỉ cần chấp nhận lý do tồn tại túc lý cho một hiện hữu nào bất cứ trong kinh nghiệm thương nghiệm thôi thì cũng đủ để chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa” (LTN. Sđd).
Chỉ cần chấp nhận một hiện hữu nào bất cứ, hạt cát chẳng hạn cũng đủ để chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa. Bởi chưng hễ đã có vật thì ắt phải có nguyên nhân sinh ra vật.
Ở đây ta thấy có hai vấn đề cần đặt lại một về hiện hữu và hai về nguyên nhân. Dưới cái nhìn thường nghiệm đúng là có hạt cát. Nhưng bằng cái nhìn khoa học thì đó chỉ là tập hợp của một số hạt bụi li ti và với mỗi hạt bụi li ti này lại là tập hợp vô vàn vô số những hạt cơ bản mà mắt thường không thể nhìn.
Tuy mắt thường không thể thấy nhưng chúng quả thực vẫn hiện hữu và sự hiện hữu ấy với khoa vật lý lượng tử ngày nay đó là những dạng sóng năng lượng. Abbert Einstein bằng công thức nổi tiếng E = MC2 đã chứng minh rằng khối lượng không gì khác hơn là một dạng năng lượng.
Cái nhìn thường nghiệm chỉ có thể thấy được khối lượng tức những cá thể như hạt cát, trái núi, nhà cửa, người ngợm… và cho chỉ có chúng là hiện hữu. Còn những cái mà mắt không thấy, tai không nghe, thân không đụng chạm… trí óc không thể nghĩ suy thì lại phủ nhận cho là chúng không hiện hữu là hư vô.
Đi tìm những cá thể (thường nghiệm) một cái nguyên nhân và dù có gán cho nguyên nhân ấy như là những nguyên nhân tối cao = Lý Tưởng – Mô Thức – Tác động thuần túy (Acte Pur) thì chúng cũng không hiện hữu. Làm sao mà những nguyên nhân ấy hiện hữu khi mà ngay cả những vật thể, hệ quả của cái nhìn thường nghiệm kia cũng không hiện hữu?
Vật thể không hiện hữu hay nói cách khác hiện hữu của chúng không thật, hội tụ đủ nhân duyên thì nói là có, nhân duyên hết thì gọi là mất. Tìm kiếm hiện hữu bằng con đường thường nghiệm thì không bao giờ có thể gặp, cái gặp được chỉ là hiện hữu giả Hữu Thểỏ Học Tây phương Hy Lạp đã đi tìm hiện hữu bằng con đường có của thường nghiệm. Rút cục như đã thấy đó chỉ là những cái có (Hữu Thể) giả tạo hay nói đúng hơn là những khái niệm ngôn từ chết khô giá lạnh.
Con người không bao giờ có thể thực sự an thoả với những giá trị giả tạo dù chúng có khoác vào mình bất cứ thứ áo mão nào = kinh tế, chính trị hay tôn giáo. Phải chăng chính bởi đó mà Tây phương tiêu biểu là giới tri thức ngày nay đang nôn nả hướng về phương Đông với hy vọng có thể tìm thấy ở đó cái mà họ muốn tìm?
Nguồn: conggiao.info