II- Tri thức luận Aristote
Trong một bức họa nổi tiếng của Raphael có nhan đề “Trường phái Nhã Điển” trình bày các triết gia chính yếu đã làm vinh danh cho Hy Lạp. Platon được hình dung với một ngón tay chỉ lên trời. Còn Aristote với một ngón tay chỉ xuống đất. Đó là những cử chỉ tượng trưng cho sự chống đối giữa học thuyết của hai nhà “Một đàng Platon triết gia của những ý tưởng được trình bày như kẻ, đã thất vọng với thực tại cảm giác và đi tìm trên lý giới những nguyên tắc giảng nghĩa bản tính của vạn vật. Trái lại Aristote được coi như một đối thủ sau khi đã chỉ trích Platon về khuynh hướng phân đôi thế giới thành vật giới và lý giới đang tìm trong chính thực tại những yếu tố cho việc hiểu biết vạn vật” (LTN. Sđd).
Mục đích triết học trước sau vẫn là để… giải nghĩa bản tính vạn vật. Sự đối nghịch giữa Platon và Aristote không phải ở nơi mục đích nhưng là ở quan điểm Platon với ngón tay chỉ trời có nghĩa rằng bản tính của vạn vật tức “Những Lý Tưởng” thì “ở trên trời” như một thực tại hằng hữu bất biến. Thực tại cũng gọi là Lý giới hoàn toàn tách biệt khỏi vật giới ám chỉ cho trái đất tức thế giới phù ảo của giác quan.
Aristote phủ nhận quan điểm này vì cho rằng nếu Lý giới hoàn toàn tách biệt khỏi vật giới như thế thì làm sao mà nó có thể là nguyên nhân sinh thành vạn vật? Theo ông để có thể làm nguyên nhân thì nhất thiết bản tính phải nội tại trong vạn vật. Bản tính nội tại trong vạn vật, điều ấy cũng có nghĩa mỗi sự vật đều làm nguyên nhân cho chính nó. Đây là sự khác biệt sâu xa giữa Platon và Aristote. Một đàng thì nói vạn vật sở dĩ có là do nguyên nhân tác động từ bên ngoài, một đàng lại bảo nguyên nhân ấy đến từ bên trong.
Aritote đã giải thích cái nguyên nhân từ bên trong ấy với ba nguyên lý đó là: 1. Thể chất (Matiere), 2. Khiếm khuyết (Privation) và 3. Mô thức (Forme).
Lý do cần phải có ba nguyên lý căn bản này thì mới có thể giải thích được tại sao vạn vật luôn biến dịch nhưng vẫn cứ chính là nó. Trước đây với các triết gia tiền phong như Thalès – Héraclite – Anaximandre… đó là điều không thể bởi lẽ họ đã chấp nhận các hành chất sơ bản như Nước – Lửa hoặc Khí là những nguyên lý nền tảng bất dịch không thể trao đổi tác động lẫn nhau. Do đó mà không thể giải thích được biến dịch để rồi dẫn đến một tình trạng mà Heidegger gọi là song luận nan giải hoặc Hữu Thế hoặc Hư Vô.
Để có thể giải thích về lẽ biến dịch Aristote chủ trương ngoài hai nguyên lý Hữu và Vô cần phải có nguyên lý thứ ba và nguyên lý này không thể được lẫn lộn với một nguyên lý nào trong hai nguyên lý đối nghịch “Trong mọi biến thái thiết yếu có ba nguyên lý, một là thể chất và hai nguyên lý đối nghịch nhau. Nhưng trong hai nguyên lý đối nghịch ấy là một song song với Hữu Thể, một lại song song với Hư Vô hay một là mô thức thể hiện trong thể chất còn cái kia lại là sự khiếm khuyết không có mô thức. Nếu kể thể chất và sự khiếm khuyết không mô thức là một nguyên lý thì chỉ còn lại có Thể chất và Mô Thức” (LTN. Sđd).
Nội dung nêu trên xem qua thật quá ư rối rắm, cái gì là nguyên lý song song với Hữu Thể rồi lại song song với Hư Vô? Thật ra tinh thần của đoạn văn chỉ muốn nói đến “nguyên lý khiếm khuyết” như một thứ nguyên nhân tác thành có chủ đích. Nguyên nhân ấy cũng gọi là thiên nhiên tính. Một cái bàn hay cái ghế có thể di chuyển là do nguyên nhân ngoại tại. Còn một con vật cái cây có thể sinh trưởng, cử động đi lại chỗ này chỗ khác là do thiên nhiên tính của chúng.
Thiên nhiên tính khi tác động trong vật thì nó luôn hướng về một chủ đích ấy không là gì khác mà là chính mình, bởi thế thiên nhiên tính cũng là một với đối tượng mà nó hướng về tức mô thức. “Vì thiên nhiên tính có hai mặt: Thể chất một bên và mô thức một bên và vì mô thức này lại là chủ đích và những cái khác phải quy hướng về chủ đích ấy nên sau cùng mô thức là một nguyên nhân tức là nguyên nhân chủ đích” (LTN Sđd).
Thiên nhiên tính sau cùng lại cũng chính là mô thức đối tượng mà nó hương về. Đến đây ta thấy sự đối chọi giữa hai quan điểm ngoại tại và nội tại chỉ là giả tạo bởi lẽ cả hai vẫn cùng theo đuổi một khuynh hướng không tách biệt tri thức với đối tượng của tri thức. Trong học thuyết “Những Lý Tưởng” (Théorie des Idées) thì Idées có nguyên ngữ Hy Lạp idein vừa là tác động nhìn xem vừa là đối tượng của sự nhìn xem ấy. Còn trong học thuyết về ba nguyên lý thì thiên nhiên tích tức nguyên lý khiếm khuyết lại cũng chính là mô thức, mục đích mà nó hướng tới.
Cùng một khuynh hướng không tách biệt tri thức khỏi đối tượng của tri thức thế nhưng tri thức luận Aristote lại đối chọi với Platon ở tính chất bất khả phân li của Mô thức. Nếu “Những Lý Tưởng” là thực tại yếu tính hoàn toàn tách biệt khỏi sự vật thì Mô thức lại dính liền với vật và chính nó tạo nên cơ cấu cho vật. Tuy nhiên sự đối chọi ấy cũng chỉ là một thứ khái niệm ngôn từ bởi chưng trong quan niệm của Aristote Mô thức cũng chính là yếu tính “Mô Thức là sự thiết định cấu tạo nên yếu tính của vạn vật” (LTN Sđd).
Khi nói Mô thức nội tại và làm cơ cấu cho vật, đó là nói về những sự vật đơn lẻ, cá biệt chứ không ám chỉ cho toàn thể vũ trụ vạn vật. Để có thể làm yếu tính cho vũ trụ vạn vật thì theo Aristote Mô Thức tức yếu tính nơi những sự vật đơn lẻ ấy lại phải được chi phối bởi nguyên nhân chủ đích nhờ ở một Mô Thức chính yếu tối cao và siêu việt hơn. Mô Thức ấy có tên là Đệ Nhất Nguyên Nhân hay Đệ Nhất Động Cơ. Chỉ có Mô Thức này mới là nguyên lý tuyệt đối cho trật tự tuần hoàn của vũ trụ.
Như trên đã nói sự khác biệt giữa hai nhà chỉ là giả tạo bởi chưng rút cục thì quan niệm Mô Thức của Aristote cũng chẳng khác chi “Những Lý Tưởng” của Palaton. Về cái gọi là Đệ Nhất Nguyên Nhân hay Đệ Nhất Động Cơ ấy Aristote bằng định luật gọi là không thể tiến triển mãi đến vô hạn được (non regressus ad infinitum) đã chứng minh rằng trong quá trình biến chuyển vô hạn xảy ra liên tiếp trong thời gian không thể đi lên mãi tới giới hạn khởi thủy được nhưng trong trật tự nhân quả hay nền tảng thì phải dừng lại ở một nguyên nhân đệ nhất. Còn Động cơ Đệ Nhất bất động là hệ quả của quan niệm Mô Thức và Hiển Thể. Theo quan niệm này thì chỉ khi đạt được tình trạng hoàn hảo của mô thức và hiển thể thì vạn vật mới thôi không biến thai di dịch nữa.
Đệ Nhất Nguyên Nhân hay Động Cơ bất động cũng là yếu tính và yếu tính ấy tất nhiên cũng lại giống như “Những Lý Tưởng” nghĩa là một cái chi đó đơn nhất bất động và hoàn toàn thoát ly khỏi mọi biến dịch của sự vật tức thế giới giác quan. Mặc dù yếu tính trong quan niệm của Aristote vẫn là một cái chi đó đơn nhất bất động nhưng nó cũng… “còn là sức sống và trí khôn (life and mind) và danh từ Thần (God) bắt đầu được áp dụng cho Đệ Nhật Động Cơ” (LTN Sđd).
Một khi mà yếu tính đã được gán cho đặc tính của Đấng Thần Linh như thế, thì không thể có cách chi mà có thể kéo cái đấng ấy “nội tại” trong vật. Làm như thế chẳng lẽ triết học lại lộn xòng với tôn giáo để thành ra một thứ phiếm thần giáo hay sao? Triết học dĩ nhiên không thể lộn xòng với tôn giáo thế nhưng trong cái tình cảnh đi cũng dở mà ở lại cũng không xong này mà Will Durant một triết sử gia hiện đại đã phải thốt lên một lời đầy bỡ ngỡ thế này “ôi! kỳ lạ thay ông Thần của Aristote, ông là một nhà vua “ngọa triều” một ông vua chỉ có ngự ngai vàng mà không hề cai trị” (LTN. Sđd).