KHUÔN MẪU THÁNH THIỆN KITÔ GIÁO ĐÔNG PHƯƠNG

– Metropolita: giáo trưởng (tương đương với tổng giám mục), thấp hơn thượng phụ.
– Hesychasmus: Phong trào tâm linh chú trọng đến sự an tĩnh (hesychia) bên ngoài cũng như bên trong để kết hiệp với Thiên Chúa.
– Staretz được dịch là “sư phụ”, mặc dù nghĩa đen là “trưởng lão”. Sư phụ được xưng là “cha”, tuy không hẳn là linh mục. 

 

---

Bài này muốn góp phần vào việc suy tư về chiều kích đại kết của sự thánh thiện, qua việc giới thiệu vài khuôn mặt tiêu biểu của nước Nga cận đại. Để hiểu rõ bối cảnh, trước hết chúng ta hãy ôn lại những nét chính của sự thành hình linh đạo Kitô giáo ở Đông phương.

 

I. Những hình thức thánh thiện của Kitô giáo Đông phương

Thư mục về sự tiến triển và hiện tình Kitô giáo Đông phương khá phong phú, kể cả về phía các tác giả Công giáo¹Thư mục về Kitô giáo Đông phương rất dồi dào: N. Zernov, Cristianismo Oriental, Guadarrama, Madrid 1962; Olivier Clément, L’Église orthodoxe, Paris 1961; W. de Vries, Ortodoxia y catolicismo, Herder, Barcelona 1967; Paul Evdokimov, La Ortodoxia, Ed. 62, Barcelona 1969; Jean Meyendorff, La Iglesia ortodoxa ayer y hoy, Desclée de Brouwer, Bilbao 1969; N. Affanassieff, L’Église du Saint-Esprit, Paris 1971; A. Schmemann, Le grand carême. Ascèse et liturgie dans l’Égli­se orthodoxe, Abbaye de Bellefontaine, Bégrolles-en-Mauge 1974; T. Spidlik, La spiritualité de l’O­rient chrétien. Manuel systématique, en «OCA» 206, Roma 1978; V. Péri, La «Grande Chiesa» Bizan­tina. L’ambito ecclesiale dell’Ortodossia, Brescia 1981; Vladimir Lossky, La teología mística de la Iglesia de Oriente, Herder, Barcelona 1982; D. Staniloae, Le genie de l’Orthodoxie. Introduction, Pa­ris 1985; J. Zizioulas, Being as Communion, Crestwood, New York 1985; S. Runciman, Bizancio: es­tilo y civilización, Madrid 1988; Nicolas Lossky, Orthodoxie-Orthodoxie moderne et contemporaine, en Jean-Yves Lacoste, Dictionnaire critique de théologie, PUF, Paris 1998, pp. 830-835.. Mặc dù dựa trên một căn bản chung là kế thừa thời các giáo phụ, nhưng đặc trưng của Kitô giáo Đông phương ví được như một bản hợp xướng với nhiều giọng. Ba yếu tố ảnh hưởng đến sự hoà hợp và đa dạng trong các hình thức thánh thiện là: cơ cấu các toà thượng phụ; những cuộc tranh luận Kitô học; sự phát triển đời đan tu.

Cơ cấu các toà thượng phụ đưa chúng ta đến các toà cổ kính ở Antiôkia bên Syria và Alexandria, cùng với hai gia đình phụng vụ xuất phát từ đấy² Do ngành Alexandria nảy ra các nghi điển Copto và Etiôpicô. Do ngành Antiôkia nảy ra nghi điển Syriac, Tây (Syro-Antiokênô, Byzantinô, Armêni) và Đông (Calđê). Tất cả gia sản thần học và tâm linh của một Giáo hội được bao gồm trong phụng vụ.. Nó cũng gợi lên Giáo hội mẹ ở Giêrusalem, trở thành trung tâm hành hương từ thế kỷ IV, mà phụng vụ trở nên kiểu mẫu cho các nghi điển bên Đông cũng như bên Tây phương. Về toà thượng phụ Constantinopolis, chỉ cần nhớ đến vai trò của Basileus (Hoàng đế), triệu tập bảy đại công đồng hoàn vũ hoặc tại thủ đô hay tại những vùng lân cận, trong đó những cuộc tranh luận nóng bỏng về mầu nhiệm Tam vị và Kitô học đã in dấu sâu đậm vào thần học và linh đạo bên Đông³Tòa Constantinopolis không bao giờ can thiệp giống như tòa Rôma vào những vùng nằm trong mạn Đông của đế quốc, lại càng không đụng đến những cộng đồng nằm bên ngoài biên cương, bởi vì những vùng này đôi khi có nguồn gốc cố cựu và sống trong những nước có văn hoá xa xưa, chẳng hạn Ai-cập hoặc Syro-Mesopotamia, rất hãnh diện về truyền thống và ngôn ngữ của mình.. Chính vì thế mà các cuộc tranh luận Kitô học tại bảy công đồng, được thánh Gioan Đamascô tóm lại trong quyển sách De fide orthodoxa, đã trở nên một nhân tố căn bản tạo hình cho Đông phương Kitô giáo⁴Trong hàng những bậc thầy về việc cầu nguyện đời đan tu, nổi bật nhất là thánh Athanasiô, các giáo phụ Cappadoxia, Evagriô Pónticô (+399) và Gioan Clímacô (+k.649). Lưu truyền này được thu thập bởi Simeon Novus Theologus (+ 1022), một đan sĩ tu viện Studios ở Constantinopolis, vị thầy của việc cầu nguyện liên kết với hít thở và ánh sáng. Trong thế kỷ XIII và XIV, mặc dù đế quốc đã suy yếu, tiếng nói của Byzantium vẫn còn được quan tâm nhờ huyền bí hesychasmus., mang đậm nét của linh đạo các giáo phụ, trong đó thần học và sự thánh thiện không hề tách rời nhau, với những đặc trưng là: lòng đạo đức khách quan và mang chiều kích cộng đoàn, cảm thức về mầu nhiệm, giá trị của lời nói, ý nghĩa của Kinh Thánh⁵Về tầm quan trọng của phụng vụ bên Đông phương, xem M. Pellegrino, Padres y liturgia, in: D. Sartore-M. Triacca et al. (eds.); Nuevo Diccionario de Liturgia, Paulinas, Madrid 1989, tr. 1538-1546. Lòng đạo đức khách quan được phát triển trong bầu khí đời sống phụng vụ sâu đậm. Cốt lõi của nó, “mặc dù không phủ nhận sự tiếp xúc thân mật với Thiên Chúa và với Đức Kitô”, là mầu nhiệm Thiên Chúa Tam vị và mầu nhiệm Nhập thể mà ta phải tin kính thờ lạy, và đưa vào cuộc sống, ngõ hầu cuộc đời người tín hữu được định hướng “không dựa theo tâm tình chóng qua, nhưng dựa theo thực tại được tin nhận, suy ngắm và sinh sống”. Lòng đạo đức khách quan không thể tách rời khỏi mầu nhiệm, nghĩa là cảm thức về hồng ân đến từ Thiên Chúa mà con người đón nhận trong tâm tình thờ lạy và ca ngợi, và được diễn tả trong huấn giáo. Sự thánh thiện mang chiều kích Giáo hội, đặt trung tâm nơi cuộc cử hành Thánh lễ do giám mục chủ tọa. Với ý thức họp nên một cộng đoàn cầu nguyện, hiệp thông với tất cả các Giáo hội. Các giáo phụ Hy-lạp mở rộng khái niệm mầu nhiệm đến con người, là nhân vị và hình ảnh của Thiên Chúa cá vị, mà bản tính đích thực của con người là sự thiên hóa. Thần học Đông phương khởi đi từ cá vị rồi mới đến bản tính, cũng tựa như mầu nhiệm Tam vị: ba cá vị họp nên một Thiên Chúa duy nhất, một bản tính tuyệt đối. Mầu nhiệm này vượt quá mọi sự hiểu biết, và chỉ có thể biết được khi mà, dưới ánh sáng của đức tin, con người họa lại đời sống Tam vị, nhờ sự hiệp thông với các cá vị khác, trong tự do và tình thương..

II. Sự ra đời và phát triển của linh đạo Nga-Slav⁶X. S.W. Swierkosz-Lenart, Le origini e lo sviluppo della cristianita slavo-bizantina, Roma 1992; Igor Smolitsch, Moines de la sainte Russie, Mame, Paris 1967.

Sau khi thủ đô Constantinopolis sụp đổ (1453), khi phần lớn thế giới Chính thống giáo – các toà thượng phụ Alêxandria, Antiôkia, Giêrusalem – bị Hồi giáo chiếm đóng, Giáo hội Nga ý thức về sứ mạng của mình, và Moskva thay thế Constantinopolis làm trung tâm Chính thống giáo. Việc các dân tộc Slav trở lại Kitô giáo, mà khởi đầu được gán cho hai thánh Cyrillô và Mêtodiô Salónica hồi thế kỷ IX, đã chặn lại sự suy sụp của thần học Chính thống giáo bên Hy-lạp⁷Sau khi tan vỡ cuộc hợp nhất tại công đồng Firenze (1438-1439), Giáo hội Chính thống rơi vào tình trạng bảo thủ và xác định truyền thống phụng vụ Syro-Byzantinô làm mẫu mực (khác với việc nhìn nhận tính đa nguyên trước đó). Với cuộc hợp nhất Brest-Litovsk năm 1596, một thiểu số tín hữu Chính thống ở Ukren và Bạch Nga liên kết với Rôma. Ảnh hưởng của Tin lành Calvin trên đức cha Cyrillo Lukaris thượng phụ Constantinopolis năm 1626 không quan trọng lắm và đã bị phản đối bởi hai đức cha Petro Moghila, giáo trưởng Kiev và Đositeo, thượng phụ Giêrusalem. Nhưng hai tòa giáo chủ này cũng chịu ảnh hưởng không ít của truyền thống Latinh.. Kitô giáo được đem vào miền này không những cùng với truyền thống phụng vụ mà còn quan niệm thần quyền (theocratia) của Byzantium, đặt Giáo hội dưới sự bảo hộ của chính quyền⁸Paul Evdokimov, La Ortodoxia, tr. 35.. Lịch sử thần học tâm linh của nước Nga có thể phân biệt thành ba giai đoạn.

1) Giai đoạn khởi đầu, đặt trung tâm ở Kiev, được tượng trưng nơi thánh Theođôsiô thuộc đan viện Pecersk. Những vị thánh được tuyên phong đầu tiên trong vương quốc Kiev là Boris và Gleb, những hoàng tử của thánh Vladimir (+ 1015), và tuy là nạn nhân của một tội phạm chính trị nhưng họ được tôn kính do cái chết mang tính cách thanh luyện.

2) Giai đoạn hai, từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVII, thủ đô được dời từ Kiev sang Moskva, và đặc điểm là tinh thần dân tộc nổi lên vào lúc phải chiến đấu với người Tartati ở phía Đông và người man-di ở phía Tây. Chính vào giai đoạn này, sau khi Constantinopolis sụp đổ (1053), dân tộc Slav ý thức về linh hồn Kitô giáo của mình. Nghệ thuật tôn giáo, được cảm hứng từ byzantinô, đã phát triển với những khuôn mặt sáng chói như Theophanes Hy-lạp (k.1340-1410) khi về thủ đô đã đưa nghệ thuật icon vào phong trào Hesychasmus. Qua người môn sinh xuất chúng Andrej Rubl’ov (k.1360ca.-1427), thuộc đan viện Thiên Chúa Tam Vị ở Moskva, ta thấy lòng khát khao muốn diễn tả nơi các icon ý tưởng của đời nội tâm và sự hiệp thông với Thiên Chúa Tam Vị⁹Andrej Rubl’ov (Andrea Rublev) sống phần lớn cuộc đời ở đan viện Ba ngôi của thánh Sergio tại Moscova. Bức icon về Tam vị của người, hiện được lưu trữ ở viện bảo tàng Tretjakov ở Moscova, là một tác phẩm tuyệt vời: cảm hứng từ cảnh hiếu khách mà ông Abraham dành cho ba vị thiên sứ, nó diễn tả tình yêu liên kết Thiên Chúa Tam Vị nhờ chuyển động vòng tròn của ba khuôn mặt của ba thiên sứ nghiêng đầu về nhau. Quang cảnh này nhắc nhở những người chiêm ngắm nó rằng tất cả mọi người đều được mời gọi tham dự vào mầu nhiệm hiệp thông của Thiên Chua trong bữa tiệc cưới của Con Chiên. Công đồng “100 chương” (Stoglav, năm 1551) đã tuyên bố bức icon Tam Vị này là mẫu mực cho các icon của Chính thống giáo.. Trong giai đoạn này nổi bật khuôn mặt của thánh Sergio Radonez (+1392), cha của một đoàn ngũ các thánh, và cuốn tiểu sử của ngài trở thành một thứ cẩm nang của đời sống tu đức. Vào thời suy thoái của các đan viện, có hai khuôn mặt cải tổ nổi lên vào thế kỷ XV: thánh Nilus Sorsky (+1508), cổ động một Kitô giáo của sự biến hình, ngôn sứ, dựa theo truyền thông tâm linh của đức thanh bần và chiêm ngắm huyền nhiệm¹⁰Sau một thời gian tu hành ở Núi Athos, trong cuốn Quy luật cho các ẩn sĩ, thánh Nilus khuyến khích việc cầu nguyện của trái tim dựa theo giáo huấn của Grêgorio Sinaita (1255-1346). Người ta cho rằng thánh Nilus là kẻ truyền bá lý tưởng hesychasmus cho dân tộc Slav. Cfr. Igor Smolitsch, Moines de la Sainte Russie, tr. 58-63.; còn thánh Iosif Volokolamsk (+ 1515) thì lại chủ trương đối lập, nghĩa một Kitô giáo có cơ cấu tổ chức¹¹Về thánh Iosif Volokolamsk xem T. Spidlik, Los grandes místicos rusos, Ciudad Nueva, Madrid 1986, tr. 101-116.. Những tình hình căng thẳng tựa như cuộc phân ly (Raskol) của những “tín hữu thủ cựu” năm 1666¹²Tên đặt cho phản ứng mạnh mẽ của phong trào do linh mục Avvakum điều khiển chống lại việc sửa đổi các sách phụng vụ do sáng kiến của đức cha Nikon, thượng phụ Moskva (1605-1681). Nguyên nhân xa của nó là đầu óc nệ hình thức trong việc cử hành phụng vụ, muốn bảo vệ sự trung thành với quá khứ hơn là với Chân lý., cũng như việc latinh-hoá của các nhà thần học Kiev và chính sách độc tài thế-tục-hoá của Phêrô Đại Đế (ông bãi bỏ chức Thượng phụ Moskva và thay thế bằng Công nghị) đã không ngăn cản sự phát triển của đời thánh thiện, như chúng ta thấy nơi chứng tá của giám mục Dimitrio Rostov (tk. XVII).

3) Giai đoạn ba, mà chúng tôi muốn dừng lại trong bài này, kéo dài từ giữa thế kỷ XVIII cho đến ngày nay. Sự thánh thiện “phát triển dưới bóng đen của biến cố chính trị, trong cảnh thinh lặng của các đan viện”¹³Paul Evdokimov, Ortodoxia, tr. 37.. Trong những tác giả tâm linh của giai đoạn này, nổi nhất là Tikhón Zadonsk (+1783), tác giả của Kho tàng thiêng liêng ẩn giấu trong thế giới, đưa ra những chỉ dẫn thực hành, tập nhìn thiên nhiên như “cuốn sách thiêng liêng”, bởi vì đứng trước thế giới, con người không phải là một quan sát viên, nhưng có nghĩa vụ thánh hoá thế giới bằng cách linh hoạt nó qua việc hợp tác với Thần Khí ban sự sống¹⁴Các bản văn trong Tomás Spidlik, Los grandes místicos rusos, tr. 59-65.. Tuy nhiên, việc canh tân đời sống đan tu bên Nga và quảng bá kinh nguyện Chúa Giêsu trên vùng đất Slav là do công lao của Paisy Velichkovsky¹⁵Páisij Velitchkovskij, Autobiographie d’un starets (“Spiritualité Orientale” 54), Abbaye de Bellefontaine 1991. Xem thêm Igor Moines de la Sainte Russie, cit., tr. 80-104.(+ 1794). Không thoả mãn vì những lớp thần học ở Kiev, và sau vài năm kinh nghiệm đan tu trên núi Athos, Paisy thành lập hai đan viện ở Moldavia, làm nên hai ngọn đèn rực sáng làm khơi dậy một cuộc thức tỉnh tinh thần, đặc biệt là nhờ việc chuyển dịch cuốn Philokalia tuyển tập các bản văn bàn về việc cầu nguyện hesychia (Dobrotoljubie, xuất bản năm 1793)¹⁶Việc phục hồi truyền thống Hesychasmus, vào giữa thời kỳ Khai sáng bên Tây Âu, khởi đi từ Núi Athos với việc biên chép tuyển tập những bản văn tu đức và huyền bí – Các sư phụ sa mạc và văn gia đời sống tâm linh từ thế kỷ IV đến thế kỷ XV – về việc cầu nguyện liên lỉ hay kinh nguyện Chúa Giêsu. Tác giả của bộ sưu tập này là Nicođêmo Hagiorita (“Núi Thánh”, 1748-1809) và Macariô (1731-1805), giáo trưởng Corintô. Cuốn Philokalia (yêu chuộng vẻ đẹp, điều thiện) bằng tiếng Hy-lạp được xuất bản tại Venezia năm 1782.. Các nhà tư tưởng và văn hào Nga trong thế kỷ XIX và XX cũng góp phần không nhỏ vào cuộc thức tỉnh này¹⁷Được thúc đẩy bởi phong trào lãng mạn và duy tâm bên Đức, họ tái khám phá những giá trị tinh thần của Kitô giáo Slav. Tư tưởng tôn giáo Nga của những thế kỷ XIX và XX là một đáp trả cho những cuộc cách mạng bên Tây Âu. Berdiaeff nói rằng Dostoïevski biết tất cả những gì mà Nietzsche biết và còn hơn thế nữa. Nước Nga đã chứng kiến một cuộc trở về với các giáo phụ, mà các bản văn được dịch sang tiếng Nga trong các phân khoa thần học, được đại diện nơi giáo trưởng Moskva, Philarete (1782-­1867), và các nhà thần học Khomiakov (1804-1860) và Soloviev (1853-1900). Xem chú thích 26 dưới đây..

Trong những khuôn mẫu thánh thiện nổi bật trong thế kỷ XIX-XX, chúng tôi xin trình bày ở đây vài khuôn mặt mà cuộc sống khiêm tốn, cầu nguyện sốt sắng và bác ái đã trở thành chứng nhân Nước Trời. Những bức thư, những huấn dụ thiêng liêng và luật sống của những con người say mê Thiên Chúa toát ra ngọn lửa huyền nhiệm như hoa trái của cảm nghiệm trong Thánh Thần.

III. Đồng hành thiêng liên với các staretz

Tiếp nhận linh đạo Hy-lạp, truyền thống về các sư phụ starcestvo (nhấn mạnh đến sự vâng phục một cha thiêng liêng, staretz¹⁸Staretz, tiếng Slav, tương đương với abbas trong ngôn ngữ semit, được dịch là geron (Hy-lạp), senex (La-tinh), có nghĩa là “người già, trưởng lão” trong Vitae Patrum.) đã góp phần rất lớn vào việc canh tân các đan viện.

Thánh Sêraphim Sarov, bức icon của sự thánh thiện nước Nga¹⁹Về tiểu sử của ngài, xc. Dẫn nhập của Irina Gorainoff, Sa vie, Entretien avec Motovilov et Instructions spiri­tuelles. Desclée de Brouwer-Abbaye de Bellefontaine, Paris 1979.

Chắc hẳn ngài là nhân vật tiêu biểu nhất của sự thánh thiện Kitô giáo Chính thống thời cận đại. Prokhor Moshnin sinh ra trong một gia đình thương gia (Kursk 1759), lúc lên 19 tuổi, anh lấy cớ đi hành hương các hang động Kiev, theo lời khuyên của staretz Dositeo. Anh đến hang ẩn tu ở Sarov, và anh thấy thích thú với lý tưởng đan tu. Vào ngày khấn, thầy đổi tên là Sêraphim (kẻ Sốt mến). Vì muốn sống triệt để sự thinh lặng và khiêm tốn của Bát phúc, thầy xin phép sống cô tịch trong những khu rừng gần đó. Thầy đã ở đó cho tới năm 1810, chuyên chăm tìm kiếm sống thân mật với Chúa bằng việc cầu nguyện và đọc Kinh Thánh. Năm 1825, được lệnh trở lại đan viện Sarov, thầy đã mở căn phòng nhỏ bé của mình để chia sẻ kinh nghiệm cho những ai đến bàn hỏi tâm linh. Theo thầy, mục tiêu của đời sống đan tu là tìm kiếm Thánh Thần, và điều này đòi hỏi không ít những hy sinh từ bỏ. Thầy đã cảm nghiệm được sự hiệp thông với Thiên Chúa, trở nên con người chiếu toả ánh sáng Phục sinh, được ban ơn phân định, nhờ đó thầy có khả năng hướng dẫn anh chị em đến tìm ánh sáng và sự an ủi. Thầy đã dành những năm cuối đời cho việc cầu nguyện và hướng dẫn tâm linh, và qua đời năm 1833. Với một trực giác tiên tri, thầy Sêraphim thấy trước một cuộc thử thách đức tin lớn lao sắp xảy đến cho các tín hữu, vì thế thầy đã đề nghị các thân hữu nam cũng như nữ một linh đạo về sự biến hình trong Thánh Thần, làm biến đổi cả thân xác, văn hoá, nếp sống thường nhật. Năm 1831, thầy đã trao lại cho đệ tử Motovilov những mạc khải quan trọng về đời sống Kitô hữu như là một cuộc “chiếm hữu Thánh Thần”, và đang khi đàm thoại thì Chúa Thánh Thần đã hiển hiện, mang lại một cảm nghiệm ánh sáng núi Tabor²⁰Nicolas Lossky, Orthodoxie moderne el contemporaine, cit., p. 834., và người đệ tử cũng được chia sẻ. Motovilov đã thuật lại như sau:

Tôi hỏi: “Làm thế nào con biết được rằng mình được ơn Chúa Thánh Thần?”… Thế rồi, cha Sêraphim đặt hai tay của ngài lên vai tôi và nói: “Cả hai chúng ta đang ở trong sự sung mãn của Chúa Thánh Thần… Con hãy dám nhìn vào cha, đừng sợ. Thiên Chúa ở với chúng ta”. Lúc ấy tôi nhìn vào mặt cha, và một sự sợ hãi xâm nhập vào người. Các bạn hãy tưởng tượng khuôn mặt của một con người nói với các bạn giữa mặt trời rực rỡ giữa ban ngày. Các bạn thấy môi của ngài mấp máy, cặp mắt của ngài biến đổi, các bạn nghe tiếng nói của ngài, các bạn thấy có ai đang đỡ bạn trên lưng nhưng bạn không thấy bàn tay hay khuôn mặt của người ấy mà chỉ thấy một tia sáng chói loà ra xung quanh, và soi sáng lớp tuyết đang phủ trên cánh đồng… Cha Sêraphim hỏi tôi: “Con cảm thấy thế nào?” Tôi thưa: “Con thấy rất thích thú.” “Thích thú thôi à? Con thật sự cảm thấy điều gì?”. Tôi thưa: “Con thấy an bình, một thứ an bình trong tâm hồn mà con không thể diễn tả bằng lời được” – “Hỡi linh hồn đạo đức, đây là thứ bình an mà Chúa đã nói với các môn đệ: Thầy ban bình an cho các con, không giống như bình an mà thế gian trao tặng. Đây là bình an mà Chúa ban cho những kẻ ưu tuyển. Con cảm thấy gì nữa?” – Tôi trả lời: “Một thứ ngọt ngào lạ thường.” Ngài tiếp: “Đó là sự ngon ngọt mà Kinh Thánh nói: Con sẽ say sưa với sự phong phú của Người và Chúa làm cho thoả thuê vì dòng suối ngon ngọt. Đó chính sự ngon ngọt làm đầy trái tim chúng ta và nó chảy vào các mạch máu của ta với niềm vui khôn tả. Con còn cảm thấy điều gì nữa?” – “Một niềm vui ngập tràn trái tim con” – “Khi Thần khí Chúa ngự xuống trên con người và soi sáng nó với những cảm hứng của Người, thì linh hồn con người tràn đầy niềm vui khôn tả, bởi Thần khí Chúa đổ tràn niềm vui vào bất cứ nơi nào Người chạm đến. Đây là niềm vui mà Chúa nói trong Tin Mừng và một phụ nữ cảm nhận khi cho một đứa bé chào đời. Con còn cảm thấy điều gì nữa, hỡi kẻ được Chúa yêu dấu?” – Tôi thưa: “Một cảm giác về sự nồng nhiệt và hương thơm mà không gì trên trái đất có thể so sánh được” – “Con nói gì vậy, sự nồng nhiệt ư? Chúng ta đang ngồi trong rừng giữa mùa đông, dưới chân chúng ta có tuyết, trên trời thì gió rít. Làm sao mà nồng nhiệt vậy?” – Tôi thưa: “Con thấy nóng như đang tắm trong nước nóng.” “Còn hương thơm thì thế nào?” – “Ở dưới đất này, không đâu có được như thế.” Cha Sêraphim mỉm cười nói: “Không có hương thơm nào sánh được với cái đang bao quanh chúng ta, bởi vì đó là hương thơm của Thánh Thần. Tuyết không tan dưới chân chúng ta, điều này có nghĩa là sức nóng không ở trong không khí, nhưng là ở trong chúng ta. Đó là sức nóng mà Chúa Thánh Thần khuyên chúng ta hãy khẩn nài Thiên Chúa trong lời nguyện: ‘Xin đốt con bằng lửa của Thánh Thần’. Khi được lửa ấy thiêu đốt, các ẩn sĩ không cảm thấy cái rét của mùa đông, bởi vì Thánh Thần dùng ân huệ của Người để bao trùm các ngài như một tấm mền ấm. Phải như vậy, bởi vì ân huệ của Chúa phải ở trong chúng ta, trong trái tim, như Chúa đã đạy: ‘Nước Thiên Chúa ở trong anh em’. Nước Thiên Chúa là ân huệ Thánh Thần – đức tin của chúng không hệ ở những lời lẽ khôn ngoan trần thế, nhưng là sự tỏ hiện quyền năng trong Thánh Thần. Và bây giờ thì cả hai chúng ta đang ở trong trạng thái ấy, như Chúa nói: ‘Có những người đang có mặt ở đây sẽ không chết trước nhìn thấy Con Người ngự đến trong vương quốc của Người’. Và đó chính là sự sung mãn của Chúa Thánh Thần”²¹X. Spidlik, Los grandes místicos rusos, tr. 173-177..