KHUÔN MẪU THÁNH THIỆN KITÔ GIÁO ĐÔNG PHƯƠNG

IV. Các Thánh Phụ ở Optina

Nhờ chứng tá của những con người khao khát Thiên Chúa, sa mạc Optina, ở vùng Kaluga, đã trở thành một vườn thánh thiện. Khi sư phụ Leônid (+ 1841), đến đây, Optina đã thu hút nhiều khách hành hương¹ X. V. Lossky, Les startsi d’Optino, in “Contacts” 13 (1961) 4-14., mặc dù các giáo sĩ giáo phận tỏ ra nghi ngờ việc linh hướng của những người nổi tiếng thánh thiện.

1. Macariô Optina

Trong khi thầy Leonid là một con người chất phác và thẳng thắn, thì người kế vị Macariô Ivanov (1788-1860) là một con người học thức tinh vi, nhưng cũng là một vị sư phụ điềm đạm, kín đáo và cầu nguyện²X. ibid. 14 (1962) 9-19. Xem thêm I. Smolitsch, Moines de la Sainte Russie, cit., 131-139.. Một vài bức thư linh hướng cho phép nhận biết vài nét về linh đạo Kitô giáo, dựa trên đức khiêm nhường, đời sống cầu nguyện, được hiểu như là an bình thâm sâu, như là sự thinh lặng của linh hồn tập trung vào bình an khôn tả đứng trước sự hiện diện tôn thờ Thiên Chúa cực thánh. Cha Macariô nhắc lại rằng, muốn tiến bộ về đức khiêm nhường, ta cần được giải thoát khỏi những đam mê và tính ươn lười, cần phải ý thức về thân phận tội lỗi của mình, “sống trong thái độ quỳ gối và thống hối”. Ngài viết:

“Bạn hãy lục lọi những hang hốc đen tối sâu thẳm nhất đang vây quanh trái tim của bạn, và hãy bứng nhổ tính kiêu ngạo gặp thấy bất kỳ ở đâu. Đức khiêm nhường là khí cụ duy nhất xua đuổi hết mọi cuộc tấn công, nhưng khó mà khoác được nó lên thân ta, và nghệ thuật sử dụng nó thường bị hiểu sai, đặc biệt đối với người nào sống đời hoạt động ở giữa đời. Sự lầm than khốn khổ của con người là hậu quả của tính kiêu ngạo. Duy chỉ đức khiêm nhường mới là con đường của vui tươi, cánh cửa dẫn tới sự kết hợp diễm phúc: sự thân tình với Thiên Chúa. Bạn hãy chú ý, đừng tưởng rằng mình tốt lành, khá hơn những người khác… Chính vì buông thả theo tật kiêu ngạo mà bạn dễ bị thương tổn”³Serafín de Sarov-Macario de Optina et al., Espiritualidad rusa, tuyển chọn bởi Divo Barsoti, Rialp, Madrid 1965, tr. 75-76..

Là nhân chứng của tính dè dặt khi phải bộc lộ đời sống nội tâm, bài diễn từ của cha Macariô nói những điều về Thiên Chúa và về linh hồn rất vắn tắt và quân bình, luôn phù hợp với lòng đạo đức phụng vụ của Giáo hội và các giáo phụ. Vì thế cha ít nói về những thị kiến hoặc những cảm nghiệm khác thường:

Không có sự hân hoan trong tâm hồn nào khác ngoài niềm vui phát sinh bởi lòng mến Chúa. Các bạn hãy cố gắng thủ đắc đức khiêm nhường và đức bác ái làm hao mòn trái tim do lòng trắc ẩn vô bờ dành cho tất cả mọi thụ tạo… Cách thức bạn diễn tả chứng tỏ rằng óc tưởng tượng của bạn đã bày ra một ảo giác rất nguy hiểm. Bạn nói rằng bạn đã thấy Chúa Giêsu ngự bên hữu Thiên Chúa. Bạn đừng tin theo ảo giác đó. Thị kiến về vinh quang này chỉ được ban cho kẻ nào đã thắng hết mọi đam mê và đạt được tâm hồn thanh tịnh. Những niềm an ủi và nước mắt mà không có đức khiêm nhường sâu xa kèm theo đều là cơn cám dỗ. Hãy cầu nguyện cách đơn sơ. Trái tim bạn đừng trông mong sẽ nhận được những ân huệ đặc biệt về cầu nguyện. Bạn hãy nhận rằng mình không xứng đáng được những ơn đó. Lúc ấy bạn sẽ gặp thấy an bình. Ước chi sự trống rỗng, lạnh lẽo, khó khăn lúc cầu nguyện trở thành lương thực cho đức khiêm nhường. Hãy lặp đi lặp lại: ‘Lạy Chúa, con không xứng đáng, con không xứng đáng’. Nhưng hãy nói những lời ấy cách bình tĩnh, không xao xuyến. Lời cầu nguyện khiêm tốn này, khác với lời cầu nguyện mang lại sự thích thú cho bạn, sẽ được đẹp lòng Thiên Chúa. Về việc cầu nguyện ở thánh đường, bạn hãy biết rằng nó có giá trị hơn lời cầu nguyện tại nhà riêng, bởi vì nó được dâng lên bởi tất cả cộng đoàn các tín hữu, trong số đó có lẽ nhiều người cầu nguyện với Thiên Chúa với tâm hồn khiêm tốn và thanh sạch. Thiên Chúa tiếp nhận lời cầu của cộng đoàn giống như làn hương quý giá, trong đó có cả lời cầu nguyện của bạn, mặc dù yếu ớt và vô nghĩa.

Tác giả cũng phát biểu cách kín đáo như vậy khi đề cập đến việc thực hành “Kinh nguyện Chúa Giêsu”. Ngài nói: “Duy chỉ những người có tâm tình giống như người thu thuế và đứa con hoang đàng mới có thể thực hành mà không sợ nguy hiểm”⁴Ibid., tr. 84.. Là một người am tường các giáo phụ, với sự trợ giúp của Kyrewsky, ngài đã xuất bản nhiều tác phẩm về đời sống tâm linh⁵Dưới thời sư phụ Macariô, nhiều văn hào và học giả đã đến Optina. Được bà vợ thuyết phục, ông đã lôi kéo nhiều nhà văn đến viếng thăm Optina, chẳng hạn như Go­gol, Soloviev, Leontiev, Dostoevskij và Tolstoj..

2. Ambrôsiô Optina⁶X. I. Smolitsch, Moines de la Sainte Russie, tr. 160-169.

Chắc chắn Amvrosij Grenkov (1812-1891) là sư phụ lớn nhất của Optina, vì lý sức khỏe mong manh cho nên ngay từ khi còn trẻ đã buộc phải khước từ những thú vui mà mình thích. Tại Optina, ngài đã gặp các sự phụ Leonid và Macariô, và được hướng dẫn về đường lối cầu nguyện. Nhờ sự đau khổ phải chịu khi cầu ngyện, Ambrôsiô đã học biết chính mình, và khám phá từ thâm tâm những bí mật của bản tính con người và khám phá con đường hoà giải với Thiên Chúa và với chính mình. Xác tín rằng quyền năng Thiên Chúa được biểu lộ qua sự yếu đuối, cha trở nên một vị linh hướng rất dịu hiền, và dùng ơn phân định để không phán đoán người khác nhưng là để cảm thông với họ. Chú giải một câu nói của thánh Phaolô, cha thích lặp đi lặp lại: “Lòng nhân lành của Thiên Chúa là điều thúc đẩy chúng ta hoán cải. Khi trở thành người kế vị cha Macariô lãnh đạo đan viện, cha Ambrôsiô đã dốc toàn lực để hô hào các tín hữu giúp đỡ những người bị bỏ rơi. Cha được ơn có thể nắm bắt ngay tình trạng của linh hồn của người đến gặp mình, và để giúp họ. Hình ảnh của cha đã gợi ý cho nhà văn Dostoevskij tạo ra nhân vật sư phụ Zósima trong tiểu thuyết Các anh em nhà Karamazov và ông viết rằng: “Một vực sâu thẳm về lòng bác ái tuôn đổ từ cha Ambrôsiô xuống trên mỗi người”. Trong một bức thư, vị sư phụ thánh thiện đã viết:

“Bạn hãy luôn cầu xin Chúa để Người ban đức khiêm nhường. Nhưng liệu ta có thể đạt được đức khiêm nhường nếu sống một cuộc đời tiện nghi? Nếu không ai quấy rầy bạn và bạn giữ được bình thản, thì làm thế nào bạn biết được tật xấu của mình? Bạn buồn rầu bởi vì bạn cho rằng mọi người đều khinh dể bạn. Nếu họ khinh dể bạn thì có nghĩa là họ giúp bạn nên khiêm nhường, và chính bạn đã xin Chúa ban đức khiêm nhường. Thế thì tại sao bạn rầu rĩ? Nếu bạn muốn được ngự trị với Đức Kitô, hãy xem Người đã cử xử thế nào với những quân thù bủa vây mình”

Cha qua đời ngày 10 tháng 10 năm 1891, và trên mộ, các môn sinh đã khắc tấm bia như sau: “Tôi đã trở nên yếu đuối với người yếu đuối để cải tiến những người yếu đuối. Tôi đã trở nên tất cả cho mọi người, hầu cứu vớt mọi người”⁷V. Kotel’nikov, L’eremo di Optina, La casa di Matriona, Milano 1996. tr. 170..

V. Théophane ẩn sĩ, nhà thần học của trái tim⁸Về cuộc đời cha Théophane, xem Tomas Spidlik, Los grandes místicos rusos, tr. 219-245.

Một khuôn mặt sáng ngời nữa của sự thánh thiện Kitô giáo Đông phương là Théophane ẩn sĩ (Feofan Zatvornik 1815-1894), tiêu biểu cho những loại đan sĩ học thức bên Nga vào giữa thế kỷ XIX. Là con của một linh mục ở Cernavsk, người chủng sinh trẻ tuổi đã đến viếng mộ của sư phụ thánh thiện Tikhon Zadonsk. Vì muốn phục vụ Giáo hội bằng việc học hành và giảng dạy thần học, cho nên anh tuyên khấn làm đan sĩ (1841) mặc dù chưa gia nhập một đan viện nào, và theo học thần học tại Kiev, rồi trở thành giáo sư ở Sankt-Peterburg. Lúc ấy, đang bận rộn vì những bổn phận dạy học, anh viết thư cho một giám mục như sau: “Con bắt đầu thấy chán vì những hoạt động hàn lâm. Con thích đến một thánh đường và ngồi yên trong đó”. Bảy năm cư trú ở Giêrusalem, từ năm 1847, đã cho phép cha học hỏi Kitô giáo Đông phương và đào sâu kiến thức về các giáo phụ. Trở về Nga, cha được bầu làm viện trưởng học viện Sankt-Peterburg (1857) cho đến khi được bổ nhiệm làm giám mục Tambov và sau đó là giám mục Vladimir (1863). Vì muốn phục vụ Giáo hội trong cảnh cô tịch, cha rút lui vào đan viện Vysen, và vào năm 1872 quyết định sống cô tịch, tuy vẫn tiếp tục việc linh hướng bằng thư tín. Cha đã sống như thế cho đến khi qua đời ngày 6/1/1894. Cha dịch sang tiếng Nga nhiều bản văn các giáo phụ bàn về việc cầu nguyện⁹Những tác phẩm mà cha Theophane thu thập và chuyển dịch: Pastor của Hermas, Simeón Novus Theologus, các Suy niệm của thánh Ephrem, Chú giải Kinh Lạy Cha với những lời của các giáo phụ, Về sự cầu nguyện và về sự tỉnh thức, Cuộc chiến thiêng liêng của Nicodemo Hagiorita. Cha cũng dịch tuyển tập các danh ngôn của các sư mẫu trên sa mạc Meterikon, tác phẩm của đan sĩ Isaías (tk. XII-XIII), chứng tích về vai trò quan trọng của phụ nữ trong việc hướng dẫn tâm linh., đặc biệt là cuốn Philokalia¹⁰Đây không phải là bản dịch sát nguyên văn quyển sách Philokalia bằng tiếng Hy-lạp của Nicola Haghiorita, nhưng còn thích nghi vào hoàn cảnh địa phương. Đồng thời, cha cũng bỏ qua vài bản văn tựa như những tác phẩm của Grêgôriô Palamás vì quá trừu tượng, hoặc những tác phẩm bàn về việc cầu nguyện với phương pháp tâm sinh lý (hít thở).. Là một nhà thần học về trái tim, cha đã viết một cuốn sách dưới dạng các bức thư tựa đề: “Đời sống tâm linh là gì?”¹¹Teófanes el Reclüs, La vida espiritual. Proa (Clássics del cristianisme 64), Barcelona 1996.. Đây là một tác phẩm với lối trình bày đơn sơ nhưng đã trở thành cổ điển của linh đạo nước Nga, vì nó hàm chứa những cảm nghiệm sâu xa và nền thần học chắc chắn: “Tất cả nghị lực của linh hồn và thân xác đều tập trung vào trái tim. Nó là khí áp kế của đời sống chúng ta”. Vì thế cần phải tìm sự thanh tịnh của con tim nhờ việc chú ý vào các tư tưởng nảy lên, và sự cầu nguyện, là “hơi thở của Thánh Thần”. Là sức mạnh cầu nguyện, Chúa Thánh Thần dẫn dắt chúng ta qua sự cầu nguyện để tới tương quan con thảo với Thiên Chúa. “Ước chi việc cầu nguyện trở thành tiêu chí của con: nếu mà nó tốt thì mọi sự đều tốt”, cha thường nói như vậy, nhắc lại lời nhắn nhủ của cha Partemiô ở đan viện Kiev, khi Théophane đến thăm sau khi lãnh nhận tu phục. Cha Partemiô nói:

“Này, hỡi các đan sĩ, các bạn đã tuân giữ một quy luật, nhưng đừng bao giờ quên điều quan trọng nhất là việc cầu nguyện, cầu nguyện liên tục, việc cầu nguyện hướng lên cùng Thiên Chúa từ Chúa Thánh Thần đang ngự trong trái tim. Các bạn đừng bao giờ quên điều đó!”

Cha Théophane coi đời sống Kitô hữu như là một cuộc “tâm linh hoá tiệm tiến” của linh hồn và thân xác, và qua chúng ta mà vạn vật đều được tâm linh hoá. Bởi vì việc cầu nguyện bao gồm tất cả mọi quan năng của con người, cho nên cha phân biệt ba cấp độ cầu nguyện: cầu nguyện thân thể biểu lộ qua những cử điệu nghi thức; cầu nguyện linh hồn, tùy thuộc vào các quan năng của nó, có thể là suy tư, nghiền ngẫm, hành động (ý chí đề ra những quyết định); cầu nguyện của trái tim, thấm nhập vào chiều sâu thẳm của cá nhân và diễn tả qua cảm nghiệm sâu xa nhất của con người. Qua Chúa Thánh Thần, khi cầu nguyện tha thiết trong trái tim người tín hữu, cho đến nỗi họ quên mọi thực tại trần thế, thì có thể nói được là sự cầu nguyện thần khí, xuất thần. Theo cha Théophane, “trạng thái cầu nguyện” – lý tưởng của các Kitô hữu bên Đông phương – là tình trạng của tất cả đời sống tâm linh, dẫn tới một trạng thái bền vững của trái tim, và theo nghĩa này, ta có thể nói đến “cảm giác của trái tim”¹²“Cảm giác của trái tim”, hoặc trực giác về bản thân, tùy theo cấp độ trong sáng nội tâm và lắng nghe Thánh Thần, là điều cho phép chúng ta biết được việc cầu nguyện có phát ra từ trái tim hay không. Để đạt tới đó, ta cần phải thanh luyện trái tim và nuôi dưỡng nó bằng việc cầu nguyện và bác ái. X. T. Spidlik, La vida espiritual, tr. 21-22.. Duy chỉ một trái tim được thanh luyện mới có thể đi vào thực tại tâm linh, và vì thế, Théophane xem trái tim như là cơ quan của việc chiêm ngắm Thiên Chúa, cao cấp hơn sự hiểu biết xuất phát từ những tư duy của trí tuệ. Thiên Chúa ngự trong chúng ta không phải khi chúng ta phát biểu một công thức bằng đầu óc, nhưng khi bộc phát từ trái tim, vì thế cha khuyên chúng ta hãy “từ cái đầu đi xuống trái tim”.

VI. Thánh thiện trong đời sống thường nhật:
Ivan Kronstadt và người lữ hành nước Nga

Trong lịch sử linh đạo bên Nga thời nay, linh mục Ivan (Gioan) Krons­tadt được kể vào số những người đáng mến nhất¹³Jean de Cronstadt, Ma vie en Christ ou instants de recueillement spirituel et de contemplation, de pieuse méditation, de purification de l’âme, et de paix en Dieu. Extraits du journal par Jean Ilyitch Sergieff (“Spiritualité Orientale” 27), Abbaye de Bellefontaine 1979.. Cũng tựa như người lữ hành vô danh nước Nga, kinh nghiệm về sự thánh thiện diễn ra trong cuộc sống hằng ngày, ở giữa dân chúng. Mồ côi cha lúc còn nhỏ, Ivan không được đào tạo về văn hoá. Khi lớn lên, anh phải nỗ lực làm việc để giúp đỡ gia đình và trang trải học phí. Thụ phong linh mục vào lúc 26 tuổi, sau khi đã kết hôn với một thiếu nữ cùng quê, cha đã dấn thân thi hành chức vụ suốt 53 năm, đặc biệt trong việc phục sự hoà giải giữa những người anh chị em của mình. Từ đâu cha múc được sức mạnh Phúc Âm cho cuộc dấn thân mục vụ, cách riêng dành cho người nghèo và bệnh tật? Tuy không phải một người uyên thâm về thần học nhưng cha có khả năng thu lượm những hoa trái lớn lao từ những nguồn mạch truyền thống tâm linh của Giáo hội, dựa trên phụng vụ và cầu nguyện. Để biết đời sống tâm linh của cha thâm thúy như thế nào nhờ lắng nghe Lời Chúa trong phụng vụ và nhờ đọc sách của các tác giả tâm linh, ta có thể đọc một đoạn trong Nhật ký thiêng liêng: “Lạy Chúa, xin đón nhận lời con cầu nguyện hoà với nước mắt để khẩn nài cho các con cái tinh thần của con và cho tất cả mọi Kitô hữu đang tìm cách làm đẹp lòng Chúa. Xin Chúa nhìn thấy nơi lời van xin này sự biểu lộ của tấm lòng con khi lo lắng cho họ được cứu độ và dấu hiệu của lòng tận tụy mục vụ của con. Xin cho con trở thành tiếng nói đánh thức họ khỏi ngủ mê, cặp mắt nhìn thấu tâm hồn của họ, cánh tay để dìu dắt họ trên con đường lữ hành về nước trời, để nâng họ chỗi dậy khi họ rơi vào tình trạng thiếu tin tưởng, nhút nhát, nguội lạnh. Lạy Chúa, xin hãy trở thành chính vị mục tử và thầy dạy của đàn chiên mà Chúa đã trao cho con. Xin Chúa trở thành ánh sáng, cặp mắt, đôi môi, hai tay, sự khôn ngoan cho họ thay cho con. Nhưng nhất là xin Chúa trở thành tình yêu, bởi vì con đây là kẻ tội lỗi, quá nghèo nàn”. Chứng từ của sư phụ Silvanô núi Athos, khi còn nhỏ đã đến thăm cha, sẽ cho ta biết rõ hơn:

“Khi cha cử hành Thánh lễ, khuôn mặt của cha giống như khuôn mặt của một thiên sứ. Từ đó nảy ra lòng ước ao cứ muốn nhìn ngắm cha mãi“¹⁴Espiritualidad rusa, đã trích, tr. 131..

Lời nguyện của cha giống như cái cột dựng từ đất lên trời. Tôi còn nhớ dân chúng vây quanh cha, sau khi kết thúc Thánh lễ, để xin cha chúc lành. Dù giữa đám đông như vậy, linh hồn cha vẫn luôn ở bên Chúa; cha không mất vẻ an bình. Bởi vì cha có lòng thương người cho nên không ngừng cầu xin cho họ: ‘Lạy Chúa, xin ban bình an của Chúa cho hết mọi người, xin ban Thánh Thần cho các tôi tới Chúa để Người đốt nóng họ bằng tình yêu và dạy dỗ họ mọi chân lý. Lạy Chúa, để cho bình an của Chúa ngự trên dân của Ngài, xin ban ơn thánh cho tất cả mọi người, ngõ hầu họ biết được tình thương của Ngài, và thưa như các tông đồ trên núi Tabor: Lạy Chúa, thật tốt đẹp biết bao được ở với Ngài’¹⁵Ibid., tr. 162-163..

Sau cùng, theo cha Ivan Kronstadt, để có thể kêu cầu danh Chúa Giêsu, ta cần phải sống trong chân lý: “Nó là nền tảng và hình thù của mọi thụ tạo, ước gì nó trở thành nền tảng cho lời cầu của bạn… bởi vì bằng lời cầu nguyện đầy đức tin, ta sẽ được niềm vui sống”¹⁶Trích dẫn bởi Tomás Spidlík, Los grandes místicos rusos, tr. 258..

Ít bản văn giống như Tường trình của một người lữ hành Nga với cha tinh thần của mình đã góp phần vào sự quảng bá việc cầu nguyện liên lỉ cho giới bình dân. Người lữ hành là một bác nông dân. Sau khi nhận thấy những giáo huấn về việc cầu nguyện còn thiếu thốn, người lữ hành kể lại cuộc gặp gỡ với một sư phụ lão thành trong “kinh nguyện Chúa Giêsu, nội tâm và kiên trì”, và ngài trao anh quyển Philokalia. Người lữ hành luôn mang nó theo mình, và từ đó anh học được việc cầu nguyện của trái tim, liên kết với lời kêu cầu: “Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con, là kẻ tội lỗi!” được thực hành trong các đan viện bên Nga. Người lữ hành đề xuất một phương pháp đơn giản, không hoàn toàn giống như trong sách Philokalia, tuy dựa trên uy tín của nó: “Bạn hãy tưởng tượng trái tim của mình, hạ thấp cặp mắt xuống dường như đang nhìn thấu qua ngực, và hãy chú ý lắng nghe, từng nhịp đập của nó. Nhịp đập thứ nhất, bạn hãy nói ‘Lạy Chúa’, thứ hai ‘Giêsu Kitô’, thứ ba ‘xin thương xót’, thứ bốn ‘con’. Cấp thứ nhất giúp cho bạn thói quen lặp lại công thức với đôi môi. Thói quen lặp đi lặp lại sẽ kéo dài cả lúc đang ngủ.” Người lữ hành cảm thấy thích thú khi đọc kêu cầu Danh Thánh, mà bây giờ anh đọc bằng trí và tâm, kèm với nhịp tim đập và nhịp hô hấp, đến nỗi kinh nguyện này không thể nào tách rời khỏi chính cuộc sống: “Từ nay tôi đi bộ và thở không ngừng kinh nguyện Chúa Giêsu, đến nỗi nó trở thành quý giá và ngon ngọt hơn bất cứ điều gì khác ở trên đời”¹⁷“Stranik”, el peregrino ruso. Ed. de Espiritualidad, Madrid 1974, tr. 30. [ND] Về tác phẩm này, xem bài của Tomas Spidlik. Ký sự của một người hành hương, trong: Thời sự Thần học, số 78 (tháng 11/2017), tr. 90-124.. Những bản dịch cuốn sách Người lữ hành nước Nga sang các ngôn ngữ khác đã phổ biến kinh nguyện Chúa Giêsu trong các nước Tây Âu.